Welke techtrends bepalen de komende jaren?

Welke techtrends bepalen de komende jaren?

Inhoudsopgave artikel

Dit artikel presenteert een product review‑achtige blik op brede technologische trends. Het onderzoekt welke techtrends bepalen de komende jaren en hoe consumenten, bedrijven en overheden in Nederland er direct door worden geraakt.

De kernvraag is duidelijk: welke trends winnen aan belang, waarom zijn ze relevant en wat kunnen lezers verwachten in de volgende secties? De tekst geeft een gebalanceerde beoordeling van kansen, risico’s en concrete productvoorbeelden per trend.

De context bepaalt veel. Versnelde digitale transformatie na COVID-19, geopolitieke verschuivingen rond chipproductie, Europese regels zoals de AI Act en GDPR, en de druk van duurzaamheidsdoelstellingen sturen de toekomst technologie Nederland sterk aan.

De doelgroep bestaat uit Nederlandse consumenten, IT‑besluitvormers, ondernemers en beleidsmakers die praktische implicaties willen begrijpen. Verwacht heldere voorbeelden van producten en toepassingen binnen techtrends 2026 en de belangrijkste technologieën die invloed hebben op dagelijks leven en beleid.

Welke techtrends bepalen de komende jaren?

Dit deel geeft een compact overzicht van de belangrijkste technologieën die komende jaren vorm geven aan economie en samenleving. Het richt zich op concrete voorbeelden en praktische invalshoeken voor bedrijven en beleidsmakers in Nederland.

Overzicht van belangrijke trends

Belangrijke thema’s zijn kunstmatige intelligentie en machine learning, edge computing en 5G, duurzame technologieën en groene IT, mixed reality (VR/AR), cybersecurity en privacy, autonome systemen en robotica, en blockchain/Web3. Elk onderwerp krijgt in latere secties een diepgaande behandeling.

Waarom deze trends relevant zijn voor Nederland

Nederland staat bekend als digitale hub met sterke datacenter-infrastructuur en knooppunten zoals AMS-IX. Grote spelers zoals Google en Microsoft hebben hier presence, wat de adoptie van nieuwe technologie versnelt.

De maakindustrie en logistieke sector profiteren van automatisering in de Rotterdamse haven. Ziekenhuizen experimenteren met AI-ondersteunde diagnostiek. Steden zoals Amsterdam en Eindhoven lopen voorop met smart city-initiatieven. Deze voorbeelden tonen de relevantie technologie Nederland en leggen verband met lokale kansen.

Criteria voor selectie van trends in dit artikel

De selectie is gebaseerd op vijf hoofdcriteria: economische impact en effecten op werkgelegenheid, haalbaarheid binnen 3–7 jaar, bestaande beleids- en reguleringskaders in de EU, schaalbaarheid op de Nederlandse markt, en aanwezigheid van commerciële pilots of producten.

  • Impact op economie en arbeid: hoe breed en diep raakt de trend sectoren zoals logistiek en zorg?
  • Haalbaarheid op korte tot middellange termijn: welke technologieën zijn rijp genoeg voor inzet?
  • Beleidskaders en compliance: welke regels ondersteunen of beperken adoptie?
  • Schaalbaarheid: passen oplossingen bij Nederlandse bedrijfsstructuren?
  • Beschikbare producten en pilots: voorbeelden van commerciële toepassingen en proefprojecten.

De selectiecriteria tech analyse vormen de leidraad voor de product review-aanpak. Die aanpak beoordeelt volwassenheid, beschikbare producten en diensten, adoptiedrempels en verwachte ROI voor zowel bedrijven als consumenten.

Kunstmatige intelligentie en machine learning

Kunstmatige intelligentie verandert dagelijks het leven van mensen en bedrijven in Nederland. Dit deel verkent praktische voorbeelden, zakelijke toepassingen en de regels die het gebruik sturen.

Toepassingen in consumententechnologie

Consumenten zien AI terug in slimme assistenten zoals Google Assistant, Apple Siri en Amazon Alexa. Producten van Netflix en Spotify gebruiken machine learning voor gepersonaliseerde aanbevelingen.

Smartphones gebruiken beeld- en spraakherkenning via chips als de Apple Neural Engine. Camera’s en wearables volgen gezondheid en activiteiten, wat zorg op afstand ondersteunt en huishoudelijke automatisering vergemakkelijkt.

AI in zakelijke processen en productiviteit

Veel organisaties zetten AI in om processen te versnellen. Klantenservice werkt met chatbots van Zendesk en Intercom om responstijden te verlagen.

RPA-oplossingen van UiPath en Blue Prism automatiseren backoffice taken. Fabrieksmachines halen voorspellend onderhoud met oplossingen van Siemens en Honeywell.

Data-platforms als Snowflake en Databricks versnellen analyses. Nederlandse MKB’s benutten clouddiensten van AWS, Microsoft Azure en Google Cloud om AI in bedrijven betaalbaar en schaalbaar te maken.

Ethische en regelgevende aspecten

De AI-regulering EU introduceert risicoklassen voor toepassingen. Dit raakt zowel ontwikkelaars als eindgebruikers.

GDPR blijft relevant bij modeltraining en dataverwerking. Transparantie en explainable AI komen naar voren als randvoorwaarden voor vertrouwen.

Discussies lopen over gezichtsherkenning in openbare ruimten en bias in werving en kredietverlening. Leveranciers worden beoordeeld op betrouwbaarheid, naleving van privacyregels en de mate van ondersteuning zoals updates en audits.

Edge computing en 5G-connectiviteit

De combinatie van lokale rekenkracht en snelle mobiele netwerken verandert hoe bedrijven en gemeenten in Nederland data verwerken. Dit korte hoofdstuk beschrijft de kernverschillen tussen cloud en lokale verwerking, laat zien welke latentiegevoelige toepassingen voordeel halen van nieuwe netwerktechnologieën en geeft praktische voorbeelden uit industrie en stedelijk beheer.

Verschil tussen cloud en edge

Cloud centraliseert verwerking in grote datacenters van hyperscalers zoals Microsoft Azure en Google Cloud. Edge verplaatst compute dichter naar sensoren en gateways bij de bron. Hierdoor vermindert dataoverdracht, neemt latentie af en blijven privacygevoelige gegevens soms lokaal aanwezig.

Technische voordelen

  • Real-time verwerking voor toepassingen die directe respons vereisen.
  • Minder bandbreedtegebruik, omdat ruwe data lokaal gefilterd wordt.
  • Verbeterde privacy doordat gevoelige data niet altijd naar centrale servers gaat.

Impact van 5G op latentiegevoelige toepassingen

5G biedt hogere snelheden en lagere reactietijden. Netwerk-slicing maakt het mogelijk om resources toe te wijzen aan kritieke diensten. Deze eigenschappen vergroten de 5G impact op sectoren die directe feedback en betrouwbaarheid nodig hebben.

Toepassingen die hier veel baat bij hebben zijn autonome voertuigen, industriële automatisering en AR/VR-ervaringen. In Nederland rollen KPN en VodafoneZiggo 5G-pilots uit in stedelijke en industriële gebieden om latency-tests en betrouwbare verbindingen te valideren.

Voorbeelden in industrie en smart cities

In de Rotterdamse haven helpt realtime monitoring logistieke stromen en veiligheid verbeteren. Maakbedrijven zetten edge-sensors in voor predictive maintenance, waarmee uitval sneller wordt gedetecteerd. Gemeenten experimenteren met smart lighting en energiebeheer via een slimme netwerklaag.

  • Havenbeheer: realtime data-analyse en waarschuwingen voor operationele beslissingen.
  • Productie: conditiebewaking met edge-appliances van leveranciers zoals Dell EMC en HPE Edgeline.
  • Stedelijk beheer: smart city 5G applicaties voor verkeer en energie die bus- en trambanen dynamisch aansturen.

Productreview-focus

Vergelijkingen tussen oplossingen kijken naar betrouwbaarheid, integratie met bestaande IT, totale kosten en het ecosysteem van leveranciers in Nederland. Fabrikanten als Nokia en Ericsson bieden 5G-standalone opties die samenwerken met edge-appliances voor complete deployments.

De balans tussen cloud vs edge hangt af van applicatie-eisen, kostenstructuur en het gewenste niveau van lokale datacontrole. Voor organisaties die lage latentie nodig hebben en dataprivacy willen behouden, blijft edge computing Nederland een belangrijk onderdeel van de architectuur.

Duurzame technologie en groene IT

Deze paragraaf verkent concrete stappen die Nederlandse organisaties nemen om energiegebruik en afval in de ICT-keten te beperken. Het legt uit waarom groene keuzes vandaag invloed hebben op zowel operationele kosten als reputatie.

Energie-efficiënte datacenters

Datacenters in de regio Amsterdam en Groningen zetten in op geavanceerde koeling en PUE-optimalisatie om het verbruik te verlagen. Free cooling werkt goed in het koel Nederlandse klimaat, terwijl grote spelers zoals Google en Microsoft investeren in lokale wind- en zonneparken om vraag te koppelen aan hernieuwbare energie.

Beheerders meten continu en rapporteren transparant over energieprestaties. Dit maakt vergelijking mogelijk en stimuleert nieuwe installaties met lagere emissies.

Circulaire economie en hardware-levenscyclus

Verlengde levensduur van servers en netwerkapparatuur vermindert vraag naar nieuw materiaal. Refurbishing en terugnameprogramma’s van merken als Dell en HP bieden praktische routes voor hergebruik en veilige verwerking.

Modulaire ontwerpen vergemakkelijken reparatie en upgrade. Organisaties wegen de kosten tegen de milieuvoordelen en kiezen gecertificeerde refurbish-leveranciers om compliance met de WEEE-richtlijn te waarborgen.

Invloed op beleid en bedrijfsstrategieën

EU- en nationale klimaatdoelen dwingen bedrijven tot CO2-rapportage. IT-managers ontwikkelen groene procurementbeleid en onderzoeken PPA’s met energieleveranciers om directe emissiereductie mogelijk te maken.

Gemeenten gebruiken duurzame aanbestedingen om markten te sturen. Bedrijven vergelijken carbon offsetting met investeringen in energie-efficiëntie om echte reducties te boeken.

Productreviews richten zich op energie-efficiëntie, emissietransparantie en circulaire services. Deze evaluaties helpen inkoopteams bij keuzes die de duurzaamheid ICT in Nederland versterken en marktpraktijken veranderen.

De opkomst van mixed reality en immersive experiences

Mixed reality verandert hoe bedrijven trainen, verkopen en samenwerken. In Nederland ontstaan gezamenlijke pilots tussen universiteiten, retailers en tech-leveranciers om te onderzoeken wat mixed reality Nederland kan betekenen voor onderwijs en commercie.

Virtual reality biedt veilige, herhaalbare omgevingen voor vakmensen. VR training maakt het mogelijk om chirurgen te laten oefenen met realistische simulaties, luchtvaartpersoneel te trainen zonder risico en technici te laten wennen aan noodprocedures.

Bedrijven en opleidingsinstellingen kijken naar kosten per getrainde gebruiker en de integratie met bestaande leerplatformen. Dit helpt bij het bepalen van de schaalbaarheid en effectiviteit van VR training binnen organisaties.

Augmented reality verrijkt winkelervaringen en serviceprocessen. AR retail stelt consumenten in staat meubels en kleding virtueel in huis te passen, wat de betrokkenheid vergroot en retouren vermindert.

Technische dienstverleners gebruiken AR voor ondersteuning op afstand. Met headsets en mobiele apps kunnen monteurs problemen sneller oplossen door virtuele instructies te delen met experts op afstand.

Hardware ontwikkelt zich snel richting lichtere en krachtigere headsets. Voorbeelden zijn consumenten- en enterprise-oplossingen van merken als Meta en Apple, die betere tracking en hogere resolutie bieden.

Toegankelijkheid blijft een aandachtspunt. VR hardware toegankelijkheid hangt af van prijs, draagcomfort en platformcompatibiliteit. Nederlandse retailers onderzoeken financieringsmodellen en lease-opties om drempels te verlagen.

  • Gebruiksgemak: hoe snel personeel aan de slag kan met een headset.
  • Content-ecosysteem: beschikbaarheid van relevante trainingen en apps.
  • Integratie: koppeling met LMS en bedrijfsprocessen voor meetbare resultaten.
  • Kostenanalyse: investering per getrainde gebruiker en totale eigendomskosten.

Organisaties die vroeg experimenteren, delen inzichten over pilots en leverancierskeuzes. Dat versnelt adoptie en helpt bij het vormgeven van standaarden voor mixed reality Nederland.

Cybersecurity en privacy in een verbonden wereld

In een tijd waarin apparaten en diensten steeds meer met elkaar verbonden zijn, groeit de druk op digitale veiligheid en privacy. Organisaties in Nederland staan voor de uitdaging om gevoelige data te beschermen en tegelijk soepel te blijven werken in cloudomgevingen.

Nadruk op zero trust en identity management

De verschuiving van traditionele netwerkperimeters naar identiteitsgebaseerde beveiliging is duidelijk zichtbaar. Modellen rond zero trust dwingen bedrijven om te verifiëren bij elke toegangspoging, ongeacht locatie of apparaat.

Platformen zoals Okta, Microsoft Entra ID en Ping Identity tonen hoe identity management werkt met multi-factor authentication en continuous verification. Voor Nederlandse organisaties met verspreide teams en veel cloudgebruik vermindert dit risico’s en ondersteunt het least-privilege access.

Privacy-wetgeving en naleving in Europa

GDPR naleving blijft de hoeksteen van gegevensbescherming in Europa. Nieuwe regels, waaronder de EU AI Act en NIS2, leggen extra verantwoordelijkheden op voor dataverwerking en kritieke infrastructuur.

Voor bedrijven is compliance niet alleen een wettelijke verplichting. Het beïnvloedt reputatie, klantvertrouwen en concurrentiepositie binnen de markt.

Praktische stappen voor consumenten en bedrijven

  • Consumenten: gebruik sterke wachtwoorden, activeer MFA, houd software up-to-date en let op phishingpogingen.
  • Bedrijven: voer regelmatige risicoanalyses uit, implementeer patchmanagement en organiseer security awareness trainingen.
  • Overweeg managed security services (MSSP) voor continue monitoring en incidentrespons.

Samenwerking tussen publieke en private partijen, zoals via het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC), versterkt informatie-uitwisseling en hulp bij incidenten in Nederland.

Productreview-focus

Bij beoordelingen van securityproducten moeten effectiviteit, integratievermogen, support en naleving van Europese standaarden centraal staan. Let bij IAM, endpoint protection en SIEM op interoperabiliteit met bestaande systemen en op de impact op GDPR naleving.

Een doordachte combinatie van zero trust, robuust identity management en strikte naleving van regels is voor organisaties het beste verdedigingsmiddel in de verbonden wereld van vandaag.

Autonome systemen en robotica

Autonome technologie verandert hoe Nederland werkt en zorgt. Bedrijven testen systemen in havens, distributiecentra en zorginstellingen. Dit deel bekijkt technische vooruitgang, operationele inzet en maatschappelijke vragen rond veiligheid en acceptatie.

Zelfrijdende voertuigen en logistieke robots

Grote spelers zoals Waymo en Tesla versnellen ontwikkeling van zelfrijdende voertuigen. Europese fabrikanten en logistieke dienstverleners voeren pilots uit met AGV’s en AMR’s. In Nederlandse havens ontstaan proefprojecten met autonome kranen en geautomatiseerde trucks.

Logistieke robots verhogen doorvoer en verlagen fouten. Distributiecentra meten betrouwbaarheid, uptime en interoperabiliteit met bestaande WMS-systemen.

Robotica in zorg en productie

In ziekenhuizen en verzorgingshuizen verschijnen zorgrobots die helpen bij mobiliteit en medicatiedistributie. Robotica zorg richt zich op veilige interactie en privacy van bewoners. Cobots van ABB en KUKA werken naast medewerkers op productielijnen en verhogen consistentie.

Startups en gevestigde fabrikanten voeren gezamenlijke pilots. Ze onderzoeken onderhoudskosten, supportnetwerken en acceptatie door personeel.

Veiligheid, aansprakelijkheid en acceptatie

Discusies draaien om wie verantwoordelijk is bij ongevallen en welke certificaten verplicht moeten worden. Verzekeringsmodellen voor autonome systemen vragen aanpassing. Transparante tests en duidelijke protocollen vergroten publieke vertrouwen.

Regelgevers en bedrijven werken aan normen voor veiligheidstests, ethische richtlijnen en aansprakelijkheid. Publieke acceptatie valt of staat met tastbare voordelen en heldere communicatie.

  • Evaluatiecriteria: betrouwbaarheid, interoperabiliteit, onderhoudskosten.
  • Praktijkfocus: pilots in Nederlandse havens en zorginstellingen.
  • Marktspelers: samenwerking tussen multinationals en lokale startups.

Blockchain, Web3 en gedistribueerde applicaties

Blockchain wordt steeds vaker uitgelegd als een gedistribueerd grootboek dat transparantie en onveranderlijkheid biedt. Platformen zoals Ethereum, Solana en Polkadot maken slimme contracten mogelijk en vormen de basis voor Web3 toepassingen die data en diensten decentraliseren. In Nederland ontstaan pilots waarin deze technologieën worden getest voor praktische problemen.

Reële toepassingsgevallen tonen toegevoegde waarde: supply chain traceerbaarheid met oplossingen vergelijkbaar met IBM Food Trust en Provenance, gedecentraliseerde identiteiten (DID) voor privacyvriendelijke authenticatie, en tokenisatie van fysieke en digitale activa. In de agri-foodsector en de kunstwereld lopen al initiatieven in Nederland die digitale eigendomsrechten en herkomst vastleggen met gedistribueerde apps.

Tegelijk zijn er aandachtspunten: schaalbaarheid en energieverbruik blijven relevant, al vermindert het verschuiven naar proof-of-stake deze zorg voor veel netwerken. Regulatoire onzekerheid rond crypto-activa en risico’s op fraude en AML vereisen zorgvuldige afweging. Europese kaders worden ontwikkeld, maar juridische zekerheid is nog niet voor alle toepassingen gegarandeerd.

Bij beoordeling van platforms en Web3-diensten telt veiligheid, transactiekosten, ecosysteemondersteuning en naleving van Europese regels zwaar mee. Organisaties in Nederland doen er goed aan te onderzoeken wanneer gedistribueerde apps echt meerwaarde bieden ten opzichte van traditionele databases, en slimme contracten alleen in te zetten wanneer automatisering en vertrouwen substantieel verbeteren.

FAQ

Welke technologische trends krijgen de komende jaren de meeste aandacht in Nederland?

De grootste aandacht gaat uit naar kunstmatige intelligentie en machine learning, edge computing gekoppeld aan 5G, duurzame technologie en groene IT, mixed reality (VR/AR), cybersecurity en privacy, autonome systemen en robotica, en blockchain/Web3. Deze trends beïnvloeden consumenten, bedrijven en overheden via productinnovaties, operationele efficiëntie en nieuwe reguleringen zoals de EU AI Act en GDPR.

Waarom zijn deze trends specifiek relevant voor Nederlandse organisaties en burgers?

Nederland heeft een sterke digitale infrastructuur met grote datacenter-clusters rond Amsterdam en een actieve maak- en logistieke sector. Voorbeelden zijn de haven van Rotterdam voor logistieke automatisering en ziekenhuizen die AI-ondersteunde diagnostiek testen. Europese regelgeving en duurzaamheidsdoelstellingen versnellen ook adoptie en beïnvloeden investeringskeuzes.

Hoe bepaalt het artikel welke trends worden besproken?

De selectie is gebaseerd op impact op economie en werkgelegenheid, haalbaarheid binnen 3–7 jaar, relevante beleids- en reguleringskaders (zoals NIS2 en AI Act), schaalbaarheid in Nederlandse markten en aanwezigheid van bestaande commerciële producten of pilots van leveranciers als Google, Microsoft, Philips en Siemens Healthineers.

Welke consumententoepassingen van AI zijn al breed beschikbaar?

Consumenten zien AI in slimme assistenten (Google Assistant, Apple Siri, Amazon Alexa), gepersonaliseerde aanbevelingen (Netflix, Spotify), beeld- en spraakherkenning op smartphones en AI-gestuurde wearables voor health-tracking. Deze toepassingen verbeteren gebruikservaring, persoonlijke services en thuiszorgmogelijkheden.

Hoe kunnen Nederlandse bedrijven AI veilig en compliant inzetten?

Bedrijven kiezen voor explainable AI, voeren privacychecks uit conform GDPR en houden rekening met risicoclassificatie volgens de EU AI Act. Ze gebruiken clouddiensten van AWS, Azure of Google Cloud die compliance-tools aanbieden en werken met leveranciers die audits en certificeringen ondersteunen.

Wat is het verschil tussen cloud en edge computing en waarom is dat belangrijk?

Cloud centraliseert verwerking in grote datacenters; edge brengt rekenkracht dichter bij sensoren en apparaten. Edge verlaagt latentie, vermindert bandbreedtegebruik en kan privacy verbeteren doordat data lokaal blijft. Dat is cruciaal voor real-time toepassingen zoals industriële automatisering en autonome voertuigen.

Welke rol speelt 5G in de toepassing van latentiegevoelige diensten?

5G biedt hogere snelheden, lagere latentie en mogelijkheden als network slicing. Dit maakt toepassingen zoals AR/VR, telechirurgie-pilots en autonome voertuigen praktischer. In Nederland rollen providers als KPN en VodafoneZiggo 5G-uitrols en pilots uit in stedelijke en industriële gebieden.

Hoe draagt technologie bij aan duurzaamheid en groene IT?

Technologie helpt via energie-efficiënte datacenters (free cooling, hernieuwbare energie), circulaire hardwareprogramma’s (refurbishing door Dell, HP) en optimalisatie van infrastructuur PUE. Bedrijven sluiten vaker PPA’s voor hernieuwbare energie en passen groene procurement toe om CO2-voetafdruk te verminderen.

Wat zijn praktische voordelen van VR en AR voor bedrijven?

VR wordt ingezet voor training en simulatie in sectoren als zorg en industrie, wat veilige en kostenefficiënte oefenomgevingen biedt. AR helpt in retail en service met productvisualisatie (IKEA Place), virtuele paskamers en remote support (Microsoft HoloLens), waarmee service-tijden dalen en klantbeleving verbetert.

Welke cybersecuritymaatregelen zijn nu essentieel voor Nederlandse organisaties?

Zero trust-principes, identity management (Okta, Microsoft Entra ID), multi-factor authentication en continue verificatie zijn cruciaal. Organisaties voeren risicoanalyses uit, implementeren patchmanagement en security awareness training en werken eventueel met MSSP’s. Samenwerking met het Nationaal Cyber Security Centrum versterkt weerbaarheid en incidentrespons.

Hoe rijp zijn autonome systemen en robotica voor grootschalige toepassing?

Veel toepassingen zoals magazijnautomatisering (AGV’s, AMR’s) en cobots in productie zijn commercieel inzetbaar en al in gebruik bij bedrijven als Amazon en DHL. Volledig zelfrijdende voertuigen bevinden zich nog in pilots en gereguleerde testen. Belangrijke aandachtspunten zijn veiligheid, aansprakelijkheid en maatschappelijke acceptatie.

Wanneer is blockchain of Web3 een passende keuze ten opzichte van traditionele oplossingen?

Blockchain biedt meerwaarde bij gedistribueerde trustcases zoals supply chain-traceerbaarheid en gedecentraliseerde identiteiten. Voor toepassingen met hoge transactievolumes of strikte energie- en regelgevingseisen zijn moderne proof-of-stake-platforms en hybride architecturen vaak beter. Keuze hangt af van schaalbaarheid, kosten, veiligheid en compliance.

Welke criteria hanteert het artikel bij het reviewen van producten en leveranciers?

Producten worden beoordeeld op volwassenheid, betrouwbaarheid, integratiemogelijkheden, ROI-verwachting, naleving van privacy- en milieuregels, support en ecosysteem in Nederland. Er wordt gekeken naar leveranciers-ecosystemen van bedrijven als Dell EMC, HPE, Siemens, Google en Microsoft en naar lokale pilots en referenties.

Hoe kunnen MKB’s in Nederland starten met deze technologieën zonder te veel risico?

Begin met een duidelijke business case en pilots met beperkte scope. Gebruik cloudgebaseerde services om investeringskosten te spreiden, werk met vertrouwde leveranciers die compliance en ondersteuning bieden, en meet ROI en operationele impact voordat opschaling volgt.

Welke beleidskaders en regelgeving moeten organisaties in de gaten houden?

Belangrijke kaders zijn GDPR voor privacy, de EU AI Act voor AI-risicobeheer en NIS2 voor kritieke infrastructuren. Daarnaast beïnvloeden WEEE-richtlijnen en nationale klimaatdoelstellingen keuzes in hardware, datacenterlocaties en duurzaamheidsrapportage.